قلیان در بسیاری از جمعهای دوستانه و خانوادگی بهعنوان یک سرگرمی معمولی شناخته میشود. طعمهای میوهای، عبور دود از آب و فاصله زمانی میان دفعات مصرف باعث شده بعضی افراد تصور کنند قلیان نسبت به سیگار ضرر کمتری دارد. بااینحال، آب قلیان نمیتواند نیکوتین، مونوکسید کربن، فلزات سنگین و دیگر مواد زیانآور موجود در دود را بهطور کامل حذف کند.
مدتزمان طولانی هر وعده قلیان و تعداد زیاد پکها نیز میتواند مقدار قابلتوجهی دود را وارد دستگاه تنفسی کند. به همین دلیل، حتی مصرف تفریحی قلیان را نباید رفتاری بیخطر دانست.
در این مقاله از مجله سلامت شفانگر مهمترین عوارض قلیان برای ریه، قلب، مغز، پوست، دهان و دندان، باروری و سلامت عمومی بدن را بررسی میکنیم.
دود قلیان چه موادی وارد بدن میکند؟
دود قلیان فقط از سوختن تنباکو تشکیل نشده است. در بیشتر قلیانها برای گرم کردن تنباکو از زغال استفاده میشود و همین زغال میتواند مقدار زیادی مونوکسید کربن و ترکیبات حاصل از احتراق تولید کند.
از مهمترین ترکیبات زیانآور دود قلیان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نیکوتین؛
- مونوکسید کربن؛
- قطران و ذرات معلق؛
- فلزات سنگین؛
- مواد محرک دستگاه تنفسی؛
- ترکیبات سرطانزا؛
- مواد شیمیایی حاصل از سوختن زغال و اسانسها.
برخلاف تصور رایج، عبور دود از آب به معنای تصفیه کامل آن نیست. بخشی از ترکیبات سمی همچنان وارد دهان، ریه و جریان خون میشوند.
آیا قلیان از سیگار کمضررتر است؟
مقایسه مستقیم یک وعده قلیان با یک نخ سیگار ساده نیست؛ زیرا مدت مصرف، نوع تنباکو، میزان زغال، عمق پکها و تعداد افرادی که از قلیان استفاده میکنند متفاوت است. بااینحال، یک وعده قلیان معمولاً بسیار طولانیتر از کشیدن یک نخ سیگار است و در طول آن حجم زیادی دود وارد ریه میشود.
از طرف دیگر، وجود نیکوتین باعث میشود قلیان نیز قابلیت وابستگی و اعتیاد داشته باشد. بنابراین، میوهای بودن تنباکو، عبور دود از آب یا مصرف محدود به مهمانیها، قلیان را به گزینهای سالم تبدیل نمیکند.
مهمترین عوارض قلیان برای سلامتی
عوارض قلیان فقط به سرفه یا بوی بد دهان محدود نمیشود. ترکیبات موجود در دود میتوانند تقریباً بر تمام اندامهای بدن اثر بگذارند.
۱. کاهش عملکرد ریه
ریه نخستین اندامی است که مستقیماً با دود قلیان تماس دارد. ورود مداوم دود و مواد محرک میتواند با التهاب مجاری تنفسی همراه باشد.
مصرفکنندگان قلیان ممکن است علائمی مانند موارد زیر را تجربه کنند:
- سرفه مکرر؛
- خلط صبحگاهی؛
- خسخس سینه؛
- احساس سنگینی در قفسه سینه؛
- کاهش تحمل هنگام فعالیت؛
- تنگی نفس؛
- تحریک گلو.
ادامه مصرف میتواند احتمال ابتلا به برونشیت مزمن و دیگر بیماریهای تنفسی را افزایش دهد. افرادی که آسم، آلرژی تنفسی یا بیماری زمینهای ریه دارند ممکن است نسبت به دود قلیان حساستر باشند.
۲. افزایش احتمال بیماریهای مزمن تنفسی
قرار گرفتن طولانیمدت در معرض دود تنباکو ممکن است به بافت ریه آسیب برساند و ظرفیت تنفسی را کاهش دهد. بیماری انسدادی مزمن ریه یا COPD یکی از مشکلاتی است که با مصرف طولانیمدت دخانیات ارتباط دارد.
این بیماری ممکن است با تنگی نفس تدریجی، سرفه مزمن و کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره همراه باشد. آسیب ایجادشده در بیماریهای مزمن ریوی همیشه بهطور کامل برگشتپذیر نیست؛ بنابراین ترک زودهنگام اهمیت زیادی دارد.
۳. مسمومیت با مونوکسید کربن
زغالی که برای گرم کردن تنباکو استفاده میشود، یکی از منابع اصلی مونوکسید کربن است. این گاز بدون رنگ و بو به هموگلوبین خون متصل میشود و انتقال اکسیژن را مختل میکند.
علائم احتمالی افزایش مونوکسید کربن در بدن عبارتاند از:
- سردرد؛
- سرگیجه؛
- حالت تهوع؛
- ضعف و بیحالی؛
- تپش قلب؛
- احساس گیجی؛
- خوابآلودگی غیرعادی؛
- تنگی نفس.
کشیدن قلیان در محیط بسته و بدون تهویه میتواند خطر را بیشتر کند. سردرد، استفراغ، گیجی شدید، غش، درد قفسه سینه یا اختلال تنفس پس از مصرف قلیان نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
۴. افزایش فشار بر قلب و عروق
نیکوتین میتواند باعث افزایش ضربان قلب و تنگ شدن موقت عروق شود. مونوکسید کربن نیز اکسیژنرسانی به قلب و دیگر اندامها را کاهش میدهد. ترکیب این عوامل فشار بیشتری به سیستم قلبیعروقی وارد میکند.
مصرف مداوم قلیان ممکن است احتمال بروز مشکلات زیر را افزایش دهد:
- افزایش فشار خون؛
- تپش قلب؛
- آسیب دیواره عروق؛
- اختلال گردش خون؛
- تصلب شرایین؛
- افزایش خطر سکته قلبی و مغزی.
افرادی که فشار خون بالا، بیماری قلبی، دیابت یا سابقه سکته دارند باید بهطور جدی از قلیان و دود دستدوم آن دوری کنند.
۵. افزایش احتمال ابتلا به سرطان
دود قلیان میتواند حاوی ترکیبات سرطانزا باشد. تماس طولانیمدت با این مواد ممکن است احتمال ابتلا به برخی سرطانها را افزایش دهد.
بخشهایی از بدن که ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند عبارتاند از:
- ریه؛
- دهان؛
- گلو و حنجره؛
- مری؛
- معده؛
- مثانه.
سرطان معمولاً نتیجه یک جلسه مصرف نیست، اما تکرار مواجهه با مواد سرطانزا در طول زمان میتواند خطر را بیشتر کند. کم کردن تعداد دفعات مصرف، معادل حذف خطر نیست و بهترین اقدام، ترک کامل دخانیات است.
۶. وابستگی و اعتیاد به نیکوتین
برخی افراد تصور میکنند چون هر روز قلیان نمیکشند، امکان وابستگی وجود ندارد. بااینحال، تنباکوی قلیان معمولاً حاوی نیکوتین است و مصرف منظم آن میتواند وابستگی جسمی و روانی ایجاد کند.
نشانههای وابستگی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- میل شدید به مصرف؛
- بیقراری در صورت در دسترس نبودن قلیان؛
- افزایش دفعات یا مدت مصرف؛
- ناتوانی در کنار گذاشتن آن؛
- استفاده برای کاهش اضطراب یا ناراحتی؛
- تحریکپذیری هنگام ترک.
فضای اجتماعی قلیان نیز میتواند وابستگی رفتاری ایجاد کند؛ یعنی فرد مصرف را به دورهمی، استراحت یا آرامش گره بزند.
۷. آسیب به دهان، دندان و لثه
دود گرم، نیکوتین و ترکیبات شیمیایی قلیان میتوانند سلامت دهان را تحت تأثیر قرار دهند. کاهش جریان خون لثه و خشکی دهان نیز شرایط را برای رشد باکتریها مناسبتر میکند.
از عوارض احتمالی قلیان برای دهان و دندان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- بوی بد دهان؛
- تغییر رنگ دندانها؛
- افزایش جرم و پلاک؛
- التهاب و خونریزی لثه؛
- تحلیل لثه؛
- پوسیدگی دندان؛
- تأخیر در بهبود زخمهای دهانی؛
- افزایش احتمال ضایعات دهان.
مراجعه منظم به دندانپزشک نمیتواند اثرات ادامه مصرف را خنثی کند و ترک قلیان همچنان مهمترین اقدام پیشگیرانه است.
۸. پیری زودرس و کاهش شادابی پوست
نیکوتین با تنگ کردن عروق، خونرسانی به پوست را کاهش میدهد. مونوکسید کربن نیز اکسیژنرسانی را مختل میکند. در نتیجه، پوست ممکن است مواد مغذی و اکسیژن کمتری دریافت کند.
مصرف طولانیمدت قلیان ممکن است با این تغییرات همراه باشد:
- کدر شدن پوست؛
- خشکی و کاهش شادابی؛
- افزایش خطوط ریز؛
- کاهش خاصیت ارتجاعی؛
- دیرتر ترمیم شدن زخمها؛
- تشدید تیرگی اطراف چشم؛
- پیری زودرس پوست.
استفاده از کرمها و روشهای مراقبت پوستی بدون کنار گذاشتن دخانیات، نمیتواند عامل اصلی آسیب را برطرف کند.
۹. تأثیر قلیان بر مو و نتیجه کاشت مو
کاهش اکسیژنرسانی و اختلال در گردش خون ممکن است سلامت فولیکولهای مو را نیز تحت تأثیر قرار دهد. این مسئله بهخصوص پس از کاشت مو اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا گرافتهای تازه به خونرسانی مناسب برای ترمیم و تثبیت نیاز دارند.
مصرف قلیان بعد از کاشت مو ممکن است:
- روند ترمیم را کند کند؛
- اکسیژنرسانی به گرافتها را کاهش دهد؛
- خطر عفونت یا اختلال ترمیم زخم را افزایش دهد؛
- بر نتیجه نهایی کاشت اثر منفی بگذارد.
مدت دقیق پرهیز از دخانیات باید بر اساس دستور پزشک یا جراح تعیین شود.
۱۰. تأثیر قلیان بر باروری مردان
ترکیبات سمی دود دخانیات میتوانند بر سیستم تولیدمثل مردان اثر بگذارند. در برخی بررسیها، مصرف دخانیات با کاهش کیفیت مایع منی و آسیب اکسیداتیو به اسپرم ارتباط داشته است.
عوارض احتمالی عبارتاند از:
- کاهش تعداد اسپرم؛
- کاهش حرکت اسپرم؛
- افزایش اسپرمهای دارای شکل غیرطبیعی؛
- آسیب به ماده ژنتیکی اسپرم؛
- کاهش توان باروری.
البته ناباروری دلایل متعددی دارد و نمیتوان هر مشکل باروری را تنها به قلیان نسبت داد؛ اما کنار گذاشتن دخانیات یکی از اقدامات مهم برای بهبود سبک زندگی باروری است.
۱۱. عوارض قلیان برای باروری زنان
نیکوتین و دیگر مواد سمی ممکن است بر عملکرد تخمدانها و تعادل هورمونی اثر منفی بگذارند. مصرف دخانیات همچنین میتواند با کاهش کیفیت تخمک و افزایش زمان لازم برای بارداری همراه باشد.
در برخی افراد ممکن است مشکلاتی مانند این موارد دیده شود:
- نامنظم شدن قاعدگی؛
- اختلال تخمکگذاری؛
- کاهش شانس بارداری؛
- افزایش احتمال مشکلات بارداری.
اگر فردی برای بارداری برنامهریزی میکند، بهتر است قلیان، سیگار و سایر محصولات نیکوتینی را کنار بگذارد و از دود محیطی نیز دوری کند.
۱۲. خطر قلیان در دوران بارداری
در دوران بارداری، هیچ مقدار ایمن و تأییدشدهای برای مصرف قلیان وجود ندارد. نیکوتین و مونوکسید کربن میتوانند از جفت عبور کنند و اکسیژنرسانی به جنین را کاهش دهند.
مصرف قلیان یا قرار گرفتن مداوم در معرض دود آن ممکن است خطر موارد زیر را افزایش دهد:
- کاهش رشد جنین؛
- کموزنی هنگام تولد؛
- زایمان زودرس؛
- مشکلات جفت؛
- سقط جنین؛
- اختلالات تنفسی نوزاد.
قلیان بدون نیکوتین نیز لزوماً ایمن نیست؛ زیرا دود زغال و ترکیبات حاصل از حرارت همچنان میتوانند خطرناک باشند.
۱۳. تأثیر بر مغز، تمرکز و حافظه
نیکوتین روی سیستم پاداش مغز اثر میگذارد و زمینه وابستگی را فراهم میکند. مونوکسید کربن نیز میتواند اکسیژنرسانی به مغز را کاهش دهد.
مصرف قلیان ممکن است بهصورت کوتاهمدت با سردرد، سرگیجه و کاهش تمرکز همراه باشد. مصرف طولانیمدت دخانیات نیز میتواند سلامت عروق مغزی را تحت تأثیر قرار دهد.
این مسئله برای نوجوانان و جوانان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا مغز در این سنین هنوز در حال رشد و تکامل است.
۱۴. افزایش احتمال انتقال عفونت
استفاده مشترک از شلنگ و سری قلیان میتواند راه انتقال برخی میکروبها باشد. تعویض سری یکبارمصرف ممکن است بخشی از خطر را کاهش دهد، اما تمام اجزای قلیان، شلنگ یا آب داخل مخزن همچنان میتوانند آلوده باشند.
بیماریهایی که ممکن است از طریق تماس دهانی یا وسایل آلوده منتقل شوند شامل:
- تبخال دهانی؛
- عفونتهای تنفسی؛
- برخی عفونتهای دهان و گلو؛
- بیماریهای واگیردار ناشی از تماس نزدیک.
استفاده از سری شخصی، قلیان را بیضرر نمیکند و فقط یکی از مسیرهای انتقال آلودگی را محدود میسازد.
۱۵. آسیب دود دستدوم قلیان به اطرافیان
افرادی که خودشان قلیان نمیکشند اما در محیط دودآلود حضور دارند نیز در معرض ترکیبات سمی قرار میگیرند. دود محیطی قلیان ترکیبی از دود تنباکو و دود زغال است.
کودکان، زنان باردار، سالمندان و افراد مبتلا به آسم یا بیماری قلبی ممکن است آسیبپذیری بیشتری داشته باشند.
باز کردن پنجره یا استفاده از هواکش نمیتواند تمام ذرات و گازهای مضر را حذف کند. بهترین روش، مصرف نکردن قلیان در فضای بسته و در حضور دیگران است.
آیا قلیان میوهای ضرر کمتری دارد؟
طعمهایی مانند دوسیب، نعنا، انگور و پرتقال ممکن است دود را خوشبوتر و مصرف آن را آسانتر کنند، اما طعم میوهای به معنای سالم بودن تنباکو نیست.
شیرینکنندهها و اسانسها ممکن است سوزش دود را کمتر محسوس کنند و باعث شوند فرد پکهای عمیقتر یا بیشتری بزند. این موضوع میتواند حجم دود دریافتی را افزایش دهد.
بنابراین، قلیان دوسیب یا نعنا جایگزین سالمتری برای تنباکوی ساده نیست.
آیا قلیان سنتی و تنباکوی طبیعی سالمتر هستند؟
طبیعی بودن تنباکو به معنای بیضرر بودن آن نیست. با سوختن یا حرارت دیدن تنباکو همچنان نیکوتین، ذرات مضر و ترکیبات حاصل از احتراق تولید میشوند.
قلیانهایی که با عنوان سنتی، خوانساری یا برازجانی عرضه میشوند نیز ممکن است نیکوتین بالایی داشته باشند. حذف اسانس میوهای، خطر اصلی ناشی از تنباکو و زغال را از بین نمیبرد.
قلیان الکترونیکی و جیبی چه عوارضی دارد؟
برخی محصولات الکترونیکی با عنوان قلیان جیبی یا جایگزین بدون دود معرفی میشوند. این دستگاهها زغال ندارند، اما ممکن است حاوی نیکوتین، مواد معطر، ذرات ریز و ترکیبات حاصل از گرم شدن مایع باشند.
عوارض احتمالی آنها میتواند شامل موارد زیر باشد:
- وابستگی به نیکوتین؛
- تحریک گلو و ریه؛
- سرفه و خشکی دهان؛
- افزایش ضربان قلب؛
- تشدید علائم تنفسی؛
- قرار گرفتن در معرض برخی فلزات و مواد شیمیایی.
نبود بوی قلیان سنتی به معنی بیخطر بودن این محصولات نیست.
علائم ترک قلیان چیست؟
پس از قطع نیکوتین، بعضی افراد برای چند روز یا چند هفته علائم ناخوشایندی را تجربه میکنند. این نشانهها معمولاً موقتی هستند و با گذشت زمان کاهش مییابند.
علائم رایج ترک ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- میل شدید به مصرف؛
- تحریکپذیری؛
- اضطراب و بیقراری؛
- سردرد؛
- اختلال خواب؛
- کاهش تمرکز؛
- افزایش اشتها؛
- خستگی؛
- یبوست؛
- تغییرات خلقی.
شدت علائم به میزان وابستگی، دفعات مصرف و شرایط جسمی و روانی فرد بستگی دارد.
برای ترک قلیان چه کار کنیم؟
ترک قلیان فقط کنار گذاشتن تنباکو نیست؛ عادتهای اجتماعی و موقعیتهایی که فرد را به مصرف تشویق میکنند نیز باید مدیریت شوند.
برای شروع میتوان این اقدامات را انجام داد:
- روز مشخصی را برای ترک تعیین کنید.
- قلیان، تنباکو و زغال را از محیط زندگی خارج کنید.
- دوستان و اعضای خانواده را از تصمیم خود مطلع کنید.
- از دورهمیهایی که محور آنها قلیان است، موقتاً فاصله بگیرید.
- هنگام وسوسه، آب بنوشید، پیادهروی کنید یا خود را سرگرم کنید.
- خواب و تغذیه منظم داشته باشید.
- در صورت وابستگی شدید از پزشک یا متخصص ترک دخانیات کمک بگیرید.
استفاده خودسرانه از دارو یا محصولات جایگزین نیکوتین توصیه نمیشود، بهویژه در دوران بارداری، شیردهی یا در افراد مبتلا به بیماریهای قلبی.
چه زمانی باید به پزشک یا درمانگر مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده نشانههای زیر پس از مصرف قلیان، مراجعه سریع به مرکز درمانی ضروری است:
- درد یا فشار در قفسه سینه؛
- تنگی نفس شدید؛
- غش یا کاهش سطح هوشیاری؛
- گیجی شدید؛
- سردرد غیرعادی همراه با تهوع؛
- کبودی لب یا صورت؛
- ضربان قلب بسیار نامنظم؛
- ضعف ناگهانی یک سمت بدن؛
- سرفه خونی.
همچنین سرفه طولانیمدت، کاهش وزن بیدلیل، خسخس مداوم یا کاهش تحمل فعالیت باید توسط پزشک بررسی شود.
سخن پایانی
قلیان یک سرگرمی بیخطر نیست. دود آن میتواند حاوی نیکوتین، مونوکسید کربن، فلزات سنگین و مواد سرطانزا باشد و به ریه، قلب، عروق، مغز، پوست، دهان و سیستم باروری آسیب برساند.
عبور دود از آب، استفاده از تنباکوی میوهای یا مصرف تنها در مهمانیها خطر را از بین نمیبرد. همچنین دود قلیان برای اطرافیان، کودکان و زنان باردار نیز زیانآور است.
ترک قلیان ممکن است در روزهای ابتدایی با بیقراری و میل شدید به مصرف همراه باشد، اما این علائم معمولاً موقتیاند. کنار گذاشتن قلیان یکی از مؤثرترین اقداماتی است که فرد میتواند برای محافظت از سلامت خود و خانوادهاش انجام دهد.
کلمات کلیدی:
عوارض قلیان، ضرر قلیان، عوارض قلیان برای ریه، عوارض قلیان برای زنان، عوارض قلیان برای مردان، قلیان و ناباروری، قلیان در بارداری، عوارض قلیان میوهای، عوارض قلیان دوسیب، عوارض قلیان نعنا، ترک قلیان، قلیان الکترونیکی